|
![]() |
����� ��������������
����������
Portfolio
�����������
��������� ��� ����������� �� 1981. �������� ���������, �������� ������, ������� ��� ������� ��� ������ �� �������� ����������. �� 2008 �������� �� ���� ������ ��� ������� ��������� ��� ���������� ������ ��� �.�.�.
�� 2011 ���������� ��� ������������� ��� ������� ���� ����� ���������� ��������� ��� ���������� ���� ����� ������������, ���������� ��������� ��� ���������� ��� ���������� ��� ����� ��������� ��� ���������� ������ ��� �.�.�. ������ ����� ���������� �� ������������� �������� ��� ���� ����������, ������� ����� �������� ��������� ��� ������������� ������������� ������������. �� portfolio �� ����� ������� ���������...
�� ����������� ������������ �� ����� ������� ����������...
|
«Μητ�ρα, μεγαλ�ψυχη στον π�νο και στη δ�ξα,
κι αν στο κρυφ� μυστ�ριο ζουν π�ντα τα παιδι� σου
με λογισμ� και μ' �νειρο, τι χ�ρ' �χουν τα μ�τια...»
Διον�σιος Σολωμ�ς, «Ελε�θεροι Πολιορκημ�νοι»

25η Μαρτ�ου. Η ημερομην�α-σ�μβολο �φτασε και π�λι. Η κραυγ� της λευτερι�ς μ�σα στην �νοιξη… Η αληθιν� επ-Αν�σταση. Ποιος �μως τιμ� στ’ αλ�θεια το�τη την αληθιν� Αν�σταση του γ�νους; Αυτ� το διαχρονικ� και οικουμενικ� μ�νυμα της λευτερι�ς, της ανυπ�τακτης εκε�νης ψυχ�ς που δεν συμβιβ�ζεται, προτιμ�ντας το θ�νατο. Αυτ� το μ�νυμα ζω�ς και ακατ�παυστου αγ�να θα �πρεπε να �ταν το μ�νο που θα ε�χε κυριε�σει τη ψυχ� μας απ’ �κρη σ’ �κρη. Οι εθνικιστικ�ς εξ�ρσεις, οι παρελ�σεις, οι παρ�τες, τα κοστο�μια των επισ�μων, ποιον επισ�μων δηλαδ�, αφο� κανε�ς δεν τους αποδ�χεται ως εκπροσ�πους του πλ�ον και πολ� περισσ�τερο ως �ξιους τιμητ�ς των ηρ�ων, οι τυμπανοκρουσ�ες και οι πανηγυρισμο�, τι σχ�ση μπορο�ν στ’ αλ�θεια να �χουν με το αληθιν� πνε�μα των ταπειν�ν αγωνιστ�ν του 1821;
Κι �μως �λο αυτ� το εθνικιστικ� πανηγ�ρι αντιβα�νει στο πνε�μα των ηρ�ων, οι οπο�οι χαρακτηριζ�ταν απ� αγν� και �δολο πατριωτισμ�, απ� μια αληθιν� και ανιδιοτελ� αγ�πη για τη λευτερι� και την πατρ�δα, απ� μια αγ�πη και �να π�θος που δεν εξαγορ�ζονται μ’ �λο το χρυσ�φι του κ�σμου. Το �θος εκε�νων των ηρ�ων, η σεμν�τητα της ψυχ�ς τους και το μεγαλε�ο των μορφ�ν τους, ε�ναι τα μ�να που οφε�λουμε να κρατ�με βαθι� μ�σα στην καρδι� μας, ως εκε�να τα αι�νια σ�μβολα που μας δε�χνουν το δρ�μο και μας οδηγο�ν μπροστ�, «π�ρα απ� την �κρη της απελπισι�ς», καθ�ς λ�ει ο ποιητ�ς. Η διατ�ρηση της μν�μης τους εκ μ�ρους μας και η δημιουργικ� σ�νθεση της σκ�ψης και της πρ�ξης τους, αποτελε� τη μ�γιστη απ�δοση τιμ�ς στα τιμημ�να τους πρ�σωπα. Ας τους κρατ�σουμε λοιπ�ν π�ντα ζωντανο�ς βαθι� μ�σα στη ζεστ� καρδι� μας.
Οι Τρεις Ιερ�ρχες. Βασ�λειος ο Μ�γας. Ιερ�ς Χρυσ�στομος. �γιος Γρηγ�ριος ο Θεολ�γος. Προσων�μια βαρι�, γεμ�τα απ� την αγ�πη και την τιμ� της Εκκλησ�ας προς το πρ�σωπ� τους. Της Εκκλησ�ας εκε�νης, που εν�νει τα διεστ�τα, της μ�νης αληθιν�ς. Του ολοζ�ντανου Σ�ματος του Χριστο� που πορε�εται δραματικ� αν� τους αι�νες. �χι του απ�νθρωπου εκε�νου συστ�ματος που απομακρ�νει τον �νθρωπο απ� τον �νθρωπο και τον �νθρωπο απ� τον Θε�…
Βασ�λειος ο Μ�γας. Με μια Εμμ�λεια ως μητ�ρα δ�πλα του π�ς να μη μεταμορφωθε� σε Μ�γας. Το �διο και ο Ιω�ννης ο Χρυσ�στομος. Με την Ανθο�σα για μητ�ρα του, �νθισε ολ�κληρος. Και ο Γρηγ�ριος. Π�ς αλλι�ς θα γιν�ταν Θεολογ�ς δ�χως μια Ν�ννα στο πλευρ� του. Η μητ�ρα, �τι ιερ�τερο στον κ�σμο, φυτε�ει το λουλο�δι για το �ρωμα του α�ριο. Σπ�ρνει τη ζω�. Νικ� κ�θε θ�νατο.
Και οι τρεις �νθρωποι αληθινο�. Και οι τρεις ανοιχτ� μυαλ�. Πανεπιστ�μονες του καιρο� τους. Και με την καρδι� π�ντα γεμ�τη απ� εκε�νη την ανυπ�κριτη αγ�πη. Τη μ�νη αληθιν�. Αντιστ�θηκαν στην εξουσ�α της εποχ�ς τους. Απ�δειξαν εν �ργω και �χι μον�χα εν λ�γω τα πιστε�ω και τις αρχ�ς τους. �δωσαν τα φ�τα του νου τους σε μια εποχ� σκ�τους και φανατισμο�. �δωσαν στο τ�λος την �δια τους τη ζω�. Παραμ�νουν το �διο διαχρονικο� και επ�καιροι παρ� ποτ�. Οι Τρεις Ιερ�ρχες με την ευρ�τατη παιδε�α τους, το �θος του χαρακτ�ρα τους και το παρ�δειγμα της ζω�ς τους, �νοιξαν για �λους εμ�ς ν�ους δρ�μους προς το μ�λλον… Και τον ομορφ�τερο απ’ �λους… Τον δρ�μο της ζω�ς…
Το μυστ�ριο της Σ�ρκωσης, το �ργο της ενανθρωπ�σεως,[1] δεν μ�νει απλ�ς στον χ�ρο του συμβ�λου, αλλ� οδηγε� στην αληθιν� εν Χριστ� ζω� της οντολογικ�ς ελευθερ�ας και της αλ�θειας. Και ο Θε�ς μον�χα μ�σα απ� τον �νθρωπο δ�ναται να κατανοηθε�, �στε να επ�λθει η πολυπ�θητη �νωση. Το�τη η πορε�α ολοκληρ�νεται π�ντα μ�σα στην προοπτικ� της ολοκληρωτικ�ς πρ�σληψης του �λλου, αφο� προηγηθε� η απ�λυτη κ�νωση η οπο�α προ�ποθ�τει την ανυπ�κριτη αγ�πη. Η αγ�πη ε�ναι μια �ξοδος απ� τον εαυτ� μας, μια κ�νηση εξ�δου του εαυτο� μας προς τον �λλον.
�πως ο Σαρκωμ�νος Λ�γος εξ�ρχεται[2] απ� τη βεβαι�τητα της ενδοτριαδικ�ς κοινων�ας ως ἔρως μανικ�ς, �τσι και ο �νθρωπος αγων�ζεται στο πρ�τυπο Εκε�νου, του οπο�ου οφε�λει να γ�νει εραστ�ς.[3] Η αγ�πη του Σαρκωμ�νου Λ�γου αδει�ζει μ�νο επειδ� εκχωρε� τον �λλον, δε συγχωρε� απλ�ς τον �νθρωπο, μα τον χωρ� ολ�κληρο μ�σα στη σ�ρκα του επειδ�, «Τ� γ�ρ ἀπροσληπτον ἀθερ�πευτον·», καθ�ς διακηρ�σσει ο �γιος Γρηγ�ριος ο Θεολ�γος.[4] Ο �νθρωπος σ�ζεται μον�χα μ�σα απ� την οντολογικ� μεταμ�ρφωση της ενια�ας ψυχοσωματικ�ς οντ�τητ�ς του.
Ο Θε�ς ως αγ�πη αποτελε� την οντολογικ� ελευθερ�α η οπο�α εκδηλ�νεται ως φυσικ� κινητικ�τητα προς �λη τη Κτ�ση, εκφρ�ζοντας με τον ομορφ�τερο τρ�πο την δωρηθε�σα στον �νθρωπο οντολογικ� ελευθερ�α. Η υποστατικ� �νωση του Θεο� Λ�γου ε�ναι �νας �ρωτας �νευ ορ�ων, καθ�ς ο Χριστ�ς μ�σα σε μια ερωτικ� εκστατικ�τητα προσ�λαβε τα π�ντα απ� τον �νθρωπο, το γ�λιο, τον π�νο, την ερωτικ�τητα, εκτ�ς -λ�γω της τελει�τητας της θε�κ�ς φ�σε�ς του- της αμαρτ�ας, καθ�ς εκε�νη αποτελε� παρ� φ�σιν κατ�σταση του ανθρ�που και ως τ�λειος �νθρωπος, �χοντας ελε�θερη βο�ληση και θ�ληση, οδ�γησε στην καταξ�ωση του ανθρ�πινου προσ�που μ�σα απ� την ελευθερ�α της αγ�πης. Εξ�λλου το κατεξοχ�ν χαρακτηριστικ� γν�ρισμα του ανθρ�πινου προσ�που ε�ναι η �παρξη ελε�θερης βο�λησης.
Ο Θε�ς, η σταυρωμ�νη αγ�πη και το μ�γα �λεος, σ�ζουν τον �λον �νθρωπο, σε συνδυασμ� με την ορθ� χρ�ση του αυτεξουσ�ου του ανθρ�που και �χι το σ�στημα της θρησκε�ας. Η αλ�θεια αυτ� της μεγ�λης φιλευσπλαχν�ας του Θεο� κορυφ�νεται στη σταυρικ� θυσ�α του Χριστο�, μια θυσ�α που οδ�γησε τον �νθρωπο στην αληθιν� ζω�. Η μεγαλ�τερη �κφραση του ελ�ους και της αγ�πης του Θεο� εκφρ�ζεται με την Στα�ρωση του Χριστο�, το κατεξοχ�ν σταυροαναστ�σιμο σχ�μα της εκστατικ�ς αγ�πης. Ο θε�ος εκστατικ�ς �ρωτας, η ερωτικ� �κσταση ως εκ-σταση, ως κατ�σταση �ξω απ� τη στ�ση, ως κ�νηση προς την �παρξη και �ξοδος προς τη ζω�, σπ�ει τα δεσμ� της πτωτικ�ς σ�ρκας, �ταν εκε�νη δεν αποτελε� μ�ρος της ενια�ας ψυχοσωματικ�ς εν�τητας του ανθρ�που και μας εν�νει με τον Εσταυρωμ�νο �ρωτα, τον Χριστ�.[5]
Ο �νθρωπος ε�ναι Θε�ς απ� τη στιγμ� που θα ανακαλ�ψει μ�σα του τον Θε� και ποθ�σει να ενωθε� με τη θε�κ� δι�σταση. Σ’ αυτ� τη πορε�α της ανακ�λυψης του Θεο�, σ�γουρα θα υπ�ρξουν λ�θη και παραλε�ψεις. Μα η ζω� μον�χα σε αστοχ�ες χτ�ζεται κι’ ανδρ�νεται, καθ�ς �νθρωπος ε�ναι αυτ�ς που τολμ� να κ�νει λ�θος, γιατ� απ� τα λ�θη οδηγε�ται κανε�ς στο σωστ� δρ�μο και κατ’ επ�κτασιν στην αλ�θεια. Τα βρ�δια να ε�σαι αν�συχος, �γρυπνος και διψασμ�νος κι’ �τσι π�ντα αγωνιζ�μενος και γεμ�τος αγων�α να διασ�ζεις την αλ�θεια «Nα ’σαι αν�συχος, αφχαρ�στητος, απροσ�ρμοστος π�ντα».[6] Και διασ�ζοντας την αλ�θεια, να αφ�νεις χ�ρο ν’ αναπν�ει η ελπ�δα.
Η αγ�α αβεβαι�τητα οδηγε� στην μ�νη αληθιν� αγι�τητα[7] και οι δρ�μοι της αγι�τητας σπ�ζουν τα �ρια του συστ�ματος.[8] Π�ς μπορε� ο Θε�ς να ενωθε� με τον �νθρωπο; Π�ς συντελ�στηκε το μυστ�ριο της Σ�ρκωσης; Ποι� ε�ναι τα �ρια της ανθρ�πινης φ�σης που προσλαμβ�νει ο Θε�ς Λ�γος; Π�ς πορε�τηκε το πρ�σωπο του Χριστο� στην Ιστορ�α της ανθρωπ�τητας; Ποι�ς ε�ναι οι συν�πειες του μυστηρ�ου της �νωσης στον �νθρωπο; Ποι� ε�ναι η αληθιν� Εκκλησ�α; Και ποια τα �ρι� της; Υπ�ρχουν στ’ αλ�θεια �ρια στην αγ�πη του Θεο�; Ποι� ε�ναι το αληθιν� χρ�ος του αγωνιζ�μενου ανθρ�που; �λα το�τα τα ερωτ�ματα βρ�σκουν την απ�ντησ� τους μον�χα μ�σα απ� το απ’ αι�νων μυστ�ριο, μ�νο μ�σα απ� το �ρρητο μυστ�ριο της Σ�ρκωσης.
[1] N�κου Ματσο�κα, Δογματικ� και Συμβολικ� Θεολογ�α Β�. �κθεση της ορθ�δοξης π�στης σε αντιπαρ�θεση με τη δυτικ� χριστιανοσ�νη, εκδ. Πουρναρ�, Θεσσαλον�κη 2007, σσ. 286-287: «Ωστ�σο η υποστατικ� �νωση και η υποστατικ� ταυτ�τητα παραμ�νουν π�ντοτε στο μυστ�ριο της ενανθρ�πησης, πριν απ� τη στα�ρωση, ακ�μα και κατ� την κ�θοδο του Χριστο� στον �δη, και μετ� την αν�σταση. Βεβα�ως μετ� την αν�σταση, ο Χριστ�ς ε�ναι απαλλαγμ�νος απ� τα αδι�βλητα φυσικ� π�θη, αλλ� το�το συμβα�νει γιατ� αρχ�ζει ν�α φ�ση του σωτηρ�ου δρ�ματος, �που δεν γ�νεται κατ� παραχ�ρηση καμι� εκδ�λωση αδι�βλητου φυσικο� π�θους».
[2] Μαξ�μου Ομολογητο�, Κεφ�λαια δι�φορα θεολογικ� τ� κα� οἰκονομικᾶ, PG 90, 1384ΒC: «Ὅθεν, ὡς μ�ν ἔρως ὑπ�ρχον κα� ἀγαπην, κινεῖται· ὡς ἐραστον κα� ἀγαπητ�ν, κ�νει πρ�ς ἑαυτ� π�ντα τ� ἔρωτος κα� ἀγ�πης δεκτικ�».
[3] Ιω�ννου της Κλ�μακος, PG 88, 1156C: «Μακ�ριος ὅστις τοιοῦτον πρ�ς Θε�ν ἐκτησατο ἔρωτα, οἰον μανικος ἐραστ�ς πρ�ς τ�ν ἑαυτοῦ ἐρωμ�νην κεκτηται».
[4] Γρηγορ�ου Θεολ�γου, Επιστολ� 101, PG 37, 181C: «Τ� γ�ρ ἀπροσληπτον ἀθερ�πευτον· ὁ δ� ἠνωται Θεω, τοῦτο κα� σ�ζεται».
[5] Διονυσ�ου Αρεοπαγ�του, Περ� θειῶν ὀνομ�των, PG 3, 776Α: «Ἐστιν ὁ θεῖος ἔρως κα� ἐκστατικ�ς· ἐξιστησι γ�ρ ἑαυτῶν το�ς ἐρωντας, ὡς ζῆν κα� κινεισθαι οὐκ ἐκε�νους, ἀλλ’ ἐν αὐτοις το�ς ἐρωμ�νους. Κα� δηλουσι τ� προλεχθ�ντα, μᾶλλον δ� ὁ μ�γας Παῦλος τῷ θειῳ τουτω κατεχ�μενος ἐρωτι, κα� λ�γων· Ζῶ ἐγ� οὐκ�τι, ζῆ δ� ἐν ἐμο� Χριστ�ς, ὡς ἀληθ�ς ἐραστ�ς, κα� ἐξεστηκως κατ’ αὐτ�ν λ�γοντα, κα� ἐξεστηκοτες Θεω· κα� π�λιν ὡς ἀν� μ�ρος ἐρωμ�νος παρ� τοῦ ὑπ�ρτερου Θεοῦ προνοητικως, οὐ ζῶν τ�ν ἑαυτοῦ ζω�ν, ἀλλ� τ�ν τοῦ ἐραστου, ὀτε λ�γει· Ὡς ἀποθν�σκοντες, κα� ἰδο� ζῶμεν».
[6] Ν�κου Καζαντζ�κη, Ασκητικ�, εκδ. Ελ. Καζαντζ�κη, Αθ�να 1971, σ. 31.
[7] Χρυσ�στομου Σταμο�λη, Κ�λλος το �γιον. Προλεγ�μενα στη φιλ�καλη αισθητικ� της Ορθοδοξ�ας, εκδ. Ακρ�τας, Αθ�να 2004, σ. 20: «Πρ�κειται κατ� β�ση για την αυτοσυνειδ�σια των αγ�ων του Θεο�, που προκρ�νει την υποκειμενικ�, δηλαδ� �κρως προσωπικ� και οπωσδ�ποτε �χι ατομιστικ� καταν�ηση των μυστηρ�ων του Θεο�, που αποκλε�οντας παρ�λληλα τις επισφαλε�ς αντικειμενικ�τητες, που καταργο�ν το πρ�σωπο και βοηθο�ν στη δημιουργ�α απρ�σωπων θεσμικ�ν βεβαιοτ�των ολοκληρωτικο� χαρακτ�ρα. Ο �γιος της Ορθοδοξ�ας υπ�ρξε π�ντοτε ανασφαλ�ς, αβ�βαιος, αδ�ναμος, χαρακτηριστικ� που βρ�σκονται στον αντ�ποδα της αυτ�ρκειας, που ε�ναι [κατ� τον Αρχιμ. Σωφρ�νιο Σαχ�ρωφ] “σ�μπτωμα � πνευματικ�ς παραλ�σεως � πτ�σεως”».
[8] Iω�ννου Χρυσοστ�μου, Ὁμιλ�α ὀτε τῆς ἐκκλησ�ας ἔξω εὑρεθεῖς Εὐτροπιος ἀπεσπασθη, 15, PG 52, 410: «Ἐπειδ� οὔν ἠδει ὁ Δεσπ�της ἠμων ὅτι ἄν μ�αν ὁδ�ν τεμη, πολλο� ἐχουσιν ὀκνησαι, ποικιλας ἐτεμεν ὁδο�ς…πολλο� οἱ β�οι, ἀλλ� εἰς ὁ παρ�δεισος…».
«Και θα λ�βουνε τα �νειρα εκδ�κηση…»
Τι να πει κανε�ς για το Πολυτεχνε�ο… Η σιωπ� και μον�χα αυτ� μπορε� να εκφρ�σει το μεγαλε�ο εκε�νων των παιδι�ν που �βαλαν τα κορμι� τους μπροστ� στην αμερικανοκ�νητη στρατιωτικ� χο�ντα… Ποιος μπορε� να μιλ�σει επ�ξια για �λους εκε�νους τους ωρα�ους και τους τρελο�ς… Τους ελε�θερους πολιορκημ�νους… �σως μον�χα οι ποιητ�ς μας… «Και η �νοιξη ολο�να τους κυρ�ευε. Σαν να μην �τανε �λλος δρ�μος π�νω σε ολ�κερη τη γη, για να περ�σει η �νοιξη παρ� μοναχ� αυτ�ς, και να τον ε�χαν π�ρει αμ�λητοι, κοιτ�ζοντας πολ� μακρι�, π�ρα απ� την �κρη της απελπισι�ς, τη Γαλην� που �μελλαν να γ�νουν, οι ν�οι με τα πρησμ�να π�δια που τους �λεγαν αλ�τες, και οι �ντρες, και οι γυνα�κες, και οι λαβωμ�νοι με τον επ�δεσμο και τα δεκαν�κια». Π�ντα χτυπο�ν μ�σα στην καρδι�, εκε� βαθι�, τα συγκλονιστικ� λ�για του ηλιοπ�τη Ελ�τη…
Η γενι� του Πολυτεχνε�ου χαρακτηρ�στηκε απ� τους αγ�νες της εν�ντια στη χυδαι�τητα και στην εωσφορικ� αλαζονε�α εν�ς ανελε�θερου απολυταρχικο� καθεστ�τος και απ� το �ραμα και τη δ�ψα για Ελευθερ�α. Και ε�ναι πραγματικ� �δικο να καταλογ�ζεται σε μια ολ�κληρη γενι� η σημεριν� παρακμιακ� κατ�σταση της ελληνικ�ς κοινων�ας. �πως π�ντα, σε κ�θε πτυχ� της ζω�ς και της Ιστορ�ας, υπ�ρχουν οι �ρωες, αλλ� και οι προδ�τες. �πως συμβα�νει π�ντα σε κ�θε αγ�να. �πως για παρ�δειγμα συμβα�νει και στην ακαδημα�κ� κοιν�τητα. Υπ�ρχουν καθηγητ�ς γεμ�τοι απ� την αλαζονε�α της εξουσ�ας τους. Αυτ� �μως δεν σημα�νει πως δεν υπ�ρχουν και αληθινο� δ�σκαλοι που εμπν�ουν και ανο�γουν τους δρ�μους του μ�λλοντος μας. Υπ�ρξαν λοιπ�ν στ’ αλ�θεια και νεκρο� πεσ�ντες �ρωες στο Πολυτεχνε�ο… Με πρ�το τον αι�νιο �φηβο απ� την μαρτυρικ� Κ�προ, Διομ�δη Κομνην�, να περν� στην αθανασ�α με μια σφα�ρα στην καρδι�… Αλλ� και αληθινο� �ρωες που δεν εξαργ�ρωσαν πολιτικ� την αντιστασιακ� τους δρ�ση και που ποτ� δεν συνθηκολ�γησαν με την ψυχ� τους…
Το Πολυτεχνε�ο αποτελε� το κατεξοχ�ν διαχρονικ� κι αι�νιο σ�μβολο της ελευθερ�ας… Και θα αποτελε� π�ντα ανεξ�ντλητη πηγ� �μπνευσης -ιδια�τερα για τους ν�ους- και α�ναο κ�λεσμα στον διαρκ� αγ�να. Ας πο�με λοιπ�ν ΟΧΙ στην ισοπ�δωση και ΝΑΙ στην διαφ�λαξη των πανανθρ�πινων αξι�ν και μ’ αυτ�ν τον τρ�πο στη δι�σωση του ανθρωπ�νου προσ�που. Για το Πολυτεχνε�ο δεν χρει�ζονται πολλ� λ�για… Μον�χα σεβασμ�ς και περισυλλογ� και �μπνευση για το παρ�ν του μ�λλοντ�ς μας… Και �σως μον�χα δυο λ�ξεις… �ρωτας για λευτερι�… Το Πολυτεχνε�ο ζει και θα ζει στα μ�τια των παιδι�ν... Κι �λοι εμε�ς ενωμ�νοι, κρατ�ντας ζωνταν� στη μν�μη μας αυτ� το αι�νιο σ�μβολο της ελευθερ�ας, να ορκιστο�με στα μ�τια των παιδι�ν πως θα αγωνιστο�με για �να καλ�τερο α�ριο… Για �να παρ�ν γεμ�το φως…
«�σοι τ� χ�λκεον χ�ρι
βαρ� του φ�βου αισθ�νονται,
ζυγ�ν δουλε�ας ας �χωσιν,
θ�λει αρετ�ν κα� τ�λμην η ελευθερ�α...».
Ωδ� εις Σ�μον
Ανδρ�ας Κ�λβος
���������� ������� ��� � �������� ������
-��� ����� ������ ��� �������� �������� ��� ������� �����-
�
������ ����� ��� �������� ����� ��� �� ��������� ���� ��� ���������� ����������... ���� ������� ����� ��� � ����� ��� ������� ��� �� ������ ���� ��� 1940. �� ���� ����� ��� �� ���� ������ ������������� ��� ��� ������ ��� ������� ���. ���� ������ � ����� �� �����, ���� ���� ���������� ���������� ���� ����. ����� ����� ������: �� ����� ��� ����� ���� ���… �� ��� �������� ��� �� ��� ������... ��� ������ �������� ��� �������� � ���� ���� ��� �������� ����, ������� ���� ���� �� ����� ��� �������, �� ��������� ��������� ��� ���� ���� ��� �����... �� �������� ����� �����, ����� ����� ������������ ��������� ��� �������� ������� � ���� ��� ���� �� ����; �� ������ ����������; ��� �� ����� ����� ��������� �� ������; ���� ��������… ����� ���� ������� �������� �������� �������. ����� ���� ������� �������� ������� �������.
�
�������� ������. ��� ������� ������� ����� ��� ������. �� ��� ������ ��� �������������� ������� � ������ ����������� �� ������������� ��� �������� ��� ����������� ��� �� ������� �������. ���� 13 ��� �������� ��� 1940 ���������� ��� ���� �����. �� ������� ��� ���� ���� ������ ��� ������� ��� ��� ������ ������������ ��� ��������, ����������� �������� ���� �� ���� 1945, �������� ��� ��� �� ���� �� ����� ����������� � ������� ��� ������ ��� ���� �����, ��� ���� ��� ��� �����. ��� �� �������� ����� �� ���� ��� �������… ��� ��� ������ ���� ��� ��������� �����, ��� ��� ���� ���� �����,������ �������� ����� ���� ��������������� ������, / �� ��� ����������� ����� ��� ����� ������, /��� ��� ������� ��������� ��� �������� ��� ����, /�������� ������ ��� ��� ������ ������ �� ������, /�������� �������� ��� �� ������� ���� ��� ���������…�.
�
������� ���� ��� ������ ����� ����,�������� ��� ������� �� ���� � ���� ���� ����� �������. ��� � ��� � ��� ������, � ��� �������������:������ ������� ��� ������� �� ������ ��� ��� ���� / ��� ������ � ��� ����� ������ ��������: ���������. / ������� ��� ��� �������� �������� ��� �����:� ���������� / ���� ���� �� �������� ��� ���� � �����.���� � ��������, � ���� ������� ��� �����, �� ���� ���� ������ ��� ������ �����,��������, ���� ������ ���, ��� ��������� � �������! / ���������, ��������� ����� ���, ��� � ��� �������! / ������ �������� �������� �������� ��� ������ ��� / ������ ������� �������� ��� ��������� / �����, �����, �����: �� ����� ��� ����!�.
�
������������� ���� �� ����������� ��� ��������� ����� ��� ������� �����, �� ��������� ��� ������������, � ������ ��� ��������� ���������, ��� ���������� ���, ���� ��� � ����� ���������� ��� ���������� ���������, �������� ������������� �� ����� ����. ����� ��������, �������� �� ��� ���� ��� ��� ������� ��� ���������� ��� �� ��������� ��� ������, ��� ����� ������, ������� ��� ���. ��� ������ ��� ��, �������� ����������, ������, ��� ������������� ���� ��� �������� ��� ��������� ��� ����� ������ ��� �������� ��� ��� ������ ��� ��� ���������� ������ ����������.�� ���o����� ������, � ��������������� ������� ���, � �������� ���� �������� ��� �������� ��� ����������, � �������� ��� �������, �������� ��� ��� �� ���������� ������� ��������� ����������.� ����� � ������� ��� ��������� �� �����, � ����� ��� ������ �� ��� ���� ��� �������.�

Ταξιδε�οντας στη γη της Κρ�της
«Γιατ� ε�μαι α�ρα εσπεριν�
πνο� καθ�ρια ζωνταν�
που κ�νει τα γερμ�να φ�λλα να θρο�ζουν…».

Α�ρα εσπεριν�… Τα κ�τρινα φο�λια, �νθη προσφορ�ς στην χ�ρη του αγ�ου. Ο �γιος Νικ�τας της ν�κης και του αγ�να. Ο Εσπεριν�ς διαχ�ονταν αν�μεσα στα δ�ντρα. Ο �χος αεροπλ�νων, σπονδ� κι’ αυτ�ς στον �γιο. «Κ�ριε εκ�κραξα…». Τα πε�κα να χορε�ουν αρμονικ� στο φ�σημα τ’ αν�μου. Η λεωφ�ρος Ικ�ρου. Ο �καρος που δε φοβ�ταν το π�ταγμα. Στ’ �νομα της Ελευθερ�ας. Κι’ ας γ�νει παραν�λωμα… Ας π�σει… Θα π�σει ελε�θερος… Και π�λι με τους �διους αγαπημ�νους… Με τη γλυκι� μου Σοφ�α, τη συγκινημ�νη απ� το κλ�μα της κατ�νυξης. Με τον Γι�ννη που χα�ρονταν τη συν�ντηση με τους ιπτ�μενους συναδ�λφους του. Με τον Αντ�νη που ανυπ�μονα χτυπο�σε την μικρ� καμπ�να. «Η Ελλ�δα που αντιστ�κεται… Η Ελλ�δα που επιμ�νει…».
Κι �στερα τ’ �λλο βρ�δυ στο θρυλικ� Φ�δελε. Στην ιδια�τερη πατρ�δα εν�ς �λλου μεγ�λου Κρητικο�. Του Δομ�νικου Θεοτοκ�πουλου. Του θρυλικο� El Greco. Που π�ντα ζωγρ�φιζε μεγ�λα τα φτερ� των αγγ�λων… για ν’ αγγ�ξει τον ουραν�… Απ�βραδο. Στη μον� του αγ�ου Παντελε�μονα. Π�νω στη δροσι� του βουνο�… Στη μαγε�α της νυχτι�ς. Προσκ�νημα στην χ�ρη του αγ�ου. Γιατρ�ς που γι�τρευε τον π�νο των ανθρ�πων. Και του κορμιο� και της ψυχ�ς… �ταν κι ο �γιος εκε�. Αν�μεσ� μας… Και τ’ αγ�ρι σκ�ρπιζε με ευωδ�α αγιασμ�νη… Το μυρωδ�το αγ�ρι. Τα παιδι� �παιζαν �ξω στο προα�λιο, κρυφτ�. «Αν δεν γ�νετε σαν τα παιδι� δεν θα δε�τε τη Βασιλε�α των Ουραν�ν». Και ποιος ακο�ει την ευαγγελικ� αυτ� προτροπ� του Χριστο�; �λοι πνιγ�καμε στη σοβαροφ�νεια και στον ηθικισμ�…
Που ε�ναι το �θος;
Που ε�ναι ο �ρωτας;
Π�ντα κρυμμ�νος στα μ�τια των παιδι�ν…
Ν�α Αλικαρνασσ�ς
Ηρ�κλειο
Κρ�τη
Φθιν�πωρο 2011

Ο �νεμος της λευτερι�ς και η παλικαρι� του αν�φορου
«-Παππο� αγαπημ�νε, ε�πα, δωσ’ μου μια προσταγ�. Χαμογ�λασε, απ�θωσε το χ�ρι απ�νω στο κεφ�λι μου� δεν �ταν χ�ρι, �ταν πολ�χρωμη φωτιܷ ως τις ρ�ζες του μυαλο� μου περεχ�θηκε η φλ�γα. - Φτ�σε �που μπορε�ς, παιδ� μου... Η φων� του βαθι�, σκοτειν�, σα να ’βγαινε απ� το βαθ� λαρ�γγι της γης. �φτασε ως τις ρ�ζες του μυαλο� μου η φων� του, μα η καρδι� μου δεν τιν�χτηκε. - Παππο�, φ�ναξα τ�ρα πιο δυνατ�, δωσ’ μου μια πι� δ�σκολη, πι� κρητικι� προσταγ�. Κι’ ολομεμι�ς, ως να το πω, μια φλ�γα σο�ριξε ξεσκ�ζοντας τον α�ρα, αφαν�στηκε απ� τα μ�τια μου ο αδ�μαστος πρ�γονος με τις περιπλεμ�νες θυμαρ�ριζες στα μαλλι� του κι’ απ�μεινε στην κορφ� του Σιν� μια φων� �ρθια, γεμ�τη προσταγ� κι’ ο α�ρας �τρεμε: - Φτ�σε �που δεν μπορε�ς!».
Ν�κου Καζαντζ�κη, Αναφορ� στον Γκρ�κο.
Ο Ν�κος Καζαντζ�κης ο υψιπετ�ς αετ�ς της λογοτεχν�ας μας, χ�ρισε με την περ�φανη ματι� του ν�α πνο� στα νεοελληνικ� γρ�μματα. Ο �νεμος της ελευθερ�ας πν�ει μ�σα στην �παρξ� του καθ�ς, «�ρωτας ελευτερ�ας, να μην καταδ�χεσαι, μ�τε για τον παρ�δεισο ακ�μα, να σκλαβ�νεις την ψυχ� σου� παιχν�δι παλικαρ�σιο απ�νω απ� την αγ�πη και τον π�νο, απ�νω απ� το θ�νατο� να συντρ�βεις τα παλι� καλο�πια, και τα πιο ιερ�, �ταν πια δε σε χωρο�ν — να οι τρεις μεγ�λες φων�ς της Κρ�της».[1] Η ευθ�νη του ανθρ�που ταυτ�ζεται ουσιαστικ� με το�τον τον αγ�να και ε�ναι ζωτικ�ς σημασ�ας επειδ� απ� εκε�νη εξαρτ�ται η σωτηρ�α του σ�μπαντος κ�σμου: «Ν’ αγαπ�ς την ευθ�νη. Να λες: Εγ�, εγ� μον�χος μου �χω χρ�ος να σ�σω τη γης. Αν δε σωθε�, εγ� φτα�ω».[2]
Οι δ�ο μεγ�λες του λαχτ�ρες, η λευτερι� και η αγιοσ�νη που τον συντροφε�ουν ολ�κερη τη ζω� του, παρελα�νουν μπροστ� απ� τα μ�τια μας στις σελ�δες των βιβλ�ων του. Αναμφισβ�τητα η φορτισμ�νη μεταφυσικ� και γεμ�τη φως λ�ξη Θε�ς συναντ�ται στον Καζαντζ�κη περισσ�τερο απ� κ�θε �λλον λογοτ�χνη και συνδ�εται �ρρηκτα με την �ννοια του αν�φορου κατ’ επ�κταση του αγ�να.[3] Μ�σα στην παιδικ� του φαντασ�α ταυτ�ζεται η μορφ� του αγ�ου με τη μορφ� του �ρωα,[1] δημιουργ�ντας �τσι το αν�τατο πρ�τυπο του ανθρ�που, τον �διο τον Χριστ�. Και το�το αποτελε� το �ψιστο χρ�ος του ανθρ�που: «Χρ�ος �χεις και μπορε�ς στο δικ� σου τον τομ�α να γ�νεις �ρωας».[2] Και ο �ρωας ως βασικ� χαρακτηριστικ� του διαθ�τει την α�σθηση της ευθ�νης και της αυτοθυσ�ας.[3]
Ο δρ�μος του ε�ναι π�ντα ο αν�φορος,[4] �που μ�σα απ� την αυτοθυσ�α θα οδηγηθε� στη κ�θαρση �πως στην αρχα�α τραγωδ�α και ακολο�θως στη θ�ωση. Ο �ρωας �χει καθ�κον να βοηθ�σει τον Θε� που ασφυκτι� να ελευθερωθε�[5] και να αφεθε� στα χ�ρια του.[6] Και μ�νο τ�τε θα αισθανθε� πραγματικ� λε�τερος. Ο �διος ομολογε� συγκλονιστικ�: «Σε ποιον να πω π�σες φορ�ς σκαρφαλ�νοντας, με τα π�δια, με τα χ�ρια, τον κακοτρ�χαλο αν�φορο του Θεο�, γλ�στρησα κι �πεσα, π�σες φορ�ς σηκ�θηκα, �λο α�ματα, και ξαν�ρχισα ν’ ανηφορ�ζω; Πο� να βρω μι�ν ψυχ� σαρανταπληγιασμ�νη κι απροσκ�νητη, σαν την ψυχ� μου, να της ξομολογηθ�;».[7] Το�τος ο αν�φορος λοιπ�ν αποτελε� κατ� τον μ�γα Καζαντζ�κη, το �ψιστο χρ�ος για κ�θε αγωνιζ�μενο �νθρωπο, για κ�θε �νθρωπο που παλε�ει για την �νωση με τον Θε� και τον συν�νθρωπο.
[1] Ν�κου Καζαντζ�κη, Αναφορ� στον Γκρ�κο, εκδ. Ελ. Καζαντζ�κη, Αθ�να 1961, σσ. 95-96: «Λ�γα πρ�γματα καταλ�βαινα απ� τα καινο�ρια το�τα συναξ�ρια, μα καταστ�λαζε βαθι� στην ψυχ� μου η ουσ�α. �νοιγε το μυαλ� μου και γ�μιζε τ�ρα μεσαιωνικο�ς π�ργους και ξωτικ� τοπ�α και νησι� μυστηρι�δη που μ�ριζαν μοσκοκ�ρφι και καν�λα. �μπαιναν μ�σα μου �γριοι, με κ�κκινα φτερ�, �ναβαν πυρ�ς, �ψηναν ανθρ�πους, χ�ρευαν, και τα νησι� γ�ρα τους χαμογελο�σαν σα βρ�φη. Κι οι καινο�ριοι ετο�τοι �γιοι δε ζητι�νευαν� �,τι �θελαν το ’παιρναν με το σπαθ� τους� να μπορο�σε, λ�ει, να μπει κανε�ς �τσι, σαν τους ιππ�τες το�τους, καβαλ�ρης στην Παρ�δεισο! �ρωας κι �γιος, να ο τ�λειος �νθρωπος, συλλογ�ζουμουν».
[2] Ν�κου Καζαντζ�κη, Ασκητικ�, εκδ. Ελ. Καζαντζ�κη, Αθ�να 1971, σ. 31.
[3] Ν�κου Ματσο�κα, Η ελληνικ� παρ�δοση στον Ν�κο Καζαντζ�κη, εκδ. Β�νιας, Θεσσαλον�κη 1989, σ.55: «�τσι διαρκ�ς τον απασχολο�ν και τον τυραννο�ν τα μεγ�λα –μα σ’ �λα τα μικρ� πρ�γματα αναφερ�μενα- μεταφυσικ� ερωτ�ματα: Θε�ς, θ�νατος, αγ�πη. Για το Θε�, �σο ξ�ρω, δεν υπ�ρχει �λλος Νεο�λληνας συγγραφ�ας που να κ�νει τ�σο πολ� λ�γο �σο ο Καζαντζ�κης». Βλ. Γεωργ�ου Ι. Παναγιωτ�κη, Ν�κος Καζαντζ�κης. Η μορφ� και το �ργο του, Κρ�τη 2001, σσ.274-275: «Ο Κων/νος Τσ�τσος λ�ει σχετικ�: “Απ� τους σ�γχρονους �λληνες λ�γιους και ποιητ�ς, ο θρησκευτικ�τερος ε�ναι ο Καζαντζ�κης. Χωρ�ς να ε�ναι αυτ� που λ�νε θρησκευ�μενος, ε�ναι ο μ�νος που, παλε�οντας αδι�κοπα με το θρησκευτικ� πρ�βλημα, αγωνι� να βρει το Θε� του”. Ο γνωστ�ς επ�σης λογοτ�χνης Π�τρος Χ�ρης γρ�φει: “Δεν ξ�ρω �λλον �λληνα λογοτ�χνη, που να �δωσε στο �ργο του τ�ση θ�ση στο Θε�, στο Χριστ�, στις δυν�μεις τ’ ουρανο�. Ο�τε αυτ�ς ο Παπαδιαμ�ντης, ο θεοφοβο�μενος, δεν �χει τ�σο συχν� και τ�σο κοντ� του το Θε�”. Οι �νθρωποι αυτο� με το ψηλ� πνευματικ� διαμ�τρημα ε�ναι απ� ’κε�νους που ακολουθο�ν τις συμβουλ�ς του Καζαντζ�κη, �πως ο �διος τις περιγρ�φει στο “Ταξιδε�οντας. Ρουσ�α”. “Πριν ν’ αρχ�σεις να διαβ�ζεις, να ’χεις στο νου σου το�το: Τις λ�ξεις που μεταχειρ�ζουμαι να τις δ�χεσαι σαν �λη –δηλαδ� σκληρ� κουκο�τσι που κλε�νει μ�σα του εκρηκτικ�ς δυν�μες. Τη κ�θε λ�ξη, για να βρεις τι θ�λω να πω, πρ�πει να την αφ�νεις να κ�νει �κρηξη μ�σα σου και να λευτερ�νει �τσι την ψυχ� που φυλακ�ζει. Αλλι�ς συνενν�ηση δεν υπ�ρχει. Σ�ντριψε τη λ�ξη, λευτ�ρωσε τη μ�σα της συμπυκνωμ�νη δ�ναμη και τ�τε θα νι�σεις και συ αναγν�στη…”».
[4] Ν�κου Καζαντζ�κη, Αναφορ� στον Γκρ�κο, εκδ. Ελ. Καζαντζ�κη, Αθ�να 1961, σσ. 95-96: «Λ�γα πρ�γματα καταλ�βαινα απ� τα καινο�ρια το�τα συναξ�ρια, μα καταστ�λαζε βαθι� στην ψυχ� μου η ουσ�α. �νοιγε το μυαλ� μου και γ�μιζε τ�ρα μεσαιωνικο�ς π�ργους και ξωτικ� τοπ�α και νησι� μυστηρι�δη που μ�ριζαν μοσκοκ�ρφι και καν�λα. �μπαιναν μ�σα μου �γριοι, με κ�κκινα φτερ�, �ναβαν πυρ�ς, �ψηναν ανθρ�πους, χ�ρευαν, και τα νησι� γ�ρα τους χαμογελο�σαν σα βρ�φη. Κι οι καινο�ριοι ετο�τοι �γιοι δε ζητι�νευαν� �,τι �θελαν το ’παιρναν με το σπαθ� τους� να μπορο�σε, λ�ει, να μπει κανε�ς �τσι, σαν τους ιππ�τες το�τους, καβαλ�ρης στην Παρ�δεισο! �ρωας κι �γιος, να ο τ�λειος �νθρωπος, συλλογ�ζουμουν».
[5] Ν�κου Καζαντζ�κη, Ασκητικ�, εκδ. Ελ. Καζαντζ�κη, Αθ�να 1971, σ. 31.
[3] Ν�κου Καζαντζ�κη, Ασκητικ�, εκδ. Ελ. Καζαντζ�κη, Αθ�να 1971, σ. 79: «Η τα�τισ� μας το�τη με το Σ�μπαντο γενν�ει τις δυ� αν�τατες αρετ�ς της ηθικ�ς μας: τ6ν ευθ�νη και τη θυσ�α».
[7] Ν�κου Καζαντζ�κη, Αναφορ� στον Γκρ�κο, εκδ. Ελ. Καζαντζ�κη, Αθ�να 1961, σ. 16: «Μια λ�ξη π�ντα, σε �λη μου τη ζω�, με τυραννο�σε και με μαστ�γωνε� η λ�ξη Αν�φορος� τον αν�φορο αυτ�ν θα ’θελα εδ�, με αλ�θεια μαζ� και φαντασ�α, να παραστ�σω� και τις κ�κκινες πατημασι�ς που αφ�κε το ανηφ�ρισμ� μου».
[8] Ν�κου Καζαντζ�κη, Ασκητικ�, εκδ. Ελ. Καζαντζ�κη, Αθ�να 1971, σ. 79: «Μ�σα μας, μ�σα στον �νθρωπο, μ�σα στα σκοτειν� πλ�θη, χρ�ος �χουμε να βοηθ�σουμε το Θε�, που πλαντ�ει, να λευτερωθε�».
[9] Ν�κου Καζαντζ�κη, Ασκητικ�, εκδ. Ελ. Καζαντζ�κη, Αθ�να 1971, σ. 79: «Κ�θε στιγμ� πρ�πει να ’μαστε �τοιμοι για χ�ρη του να δ�σουμε τη ζω� μας».
[10] Ν�κου Καζαντζ�κη, Αναφορ� στον Γκρ�κο, εκδ. Ελ. Καζαντζ�κη, Αθ�να 1961, σ. 17.