Μ�α �ννοια που ε�ναι δ�σκολο να καθοριστε�. Το «ηθικ�» και το «αν�θικο» ορ�ζονται αν�λογα με την εποχ�, τη θρησκε�α, την κουλτο�ρα. Η μοιχε�α για τους μουσουλμ�νους, για παρ�δειγμα, ε�ναι καλ�ς λ�γος για να δολοφονηθε� β�ναυσα �νας �νθρωπος, αλλ� η �δια αυτ� β�ναυση δολοφον�α δεν ε�ναι αν�θικη, μα δικαιολογημ�νη. Για τη σ�γχρονη ζο�γκλα του δυτικο� πολιτισμο�, η επαγγελματικ� αν�λιξη αγι�ζει τα μ�σα. �να στ�λεχος εταιρ�ας που με τις αποφ�σεις του καταστρ�φει τη φ�ση, δεν ε�ναι αν�θικο, αλλ� επιτυχημ�νο και περιζ�τητο �τομο για την κοινων�α που το περιβ�λλει. Η ï¿½κτρωση για τη θρησκε�α ε�ναι μεγ�λη αμαρτ�α. Το �διο ισχ�ει για την ευθανασ�α και την αυτοκτον�α. Η ï¿½κτρωση, �μως, ε�ναι πλ�ον αποδεκτ� απ� την κοινων�α ως μια ν�μιμη χειρουργικ� διαδικασ�α, το �διο και η ευθανασ�α σε ορισμ�νες χ�ρες (εφ�σον το �διο το �τομο το αποφασ�σει).
Οι παραπ�νω απ�ψεις, λοιπ�ν, ορ�ζονται κοινωνικ�. Και η αλ�θεια ε�ναι πως �σον αφορ� αυτ� τα ζητ�ματα, οι αντιλ�ψεις αλλ�ζουν πολ� αργ�, σε μεγ�λο β�θος χρ�νου και μια αλλαγ� δεν �ρχεται παρ� μ�νο �ταν η κοινων�α ε�ναι �τοιμη γι’ αυτ�. Αν, λοιπ�ν, η ανθρωπ�τητα διχ�ζεται σε τ�τοιο βαθμ� σε ζητ�ματα ηθικ�ς φ�σεως, το ερ�τημα ε�ναι: τι να διδ�ξει στα παιδι� ο γονι�ς και ο δ�σκαλος σχετικ� με το θ�μα; Στα παιδι� αυτ�, που μεγαλ�νουν στον 21ο αι�να, τον αι�να της εκο�σιας υπερ�κθεσης προσωπικ�ν δεδομ�νων στο διαδ�κτυο και της συναισθηματικ�ς αποξ�νωσης των ανθρ�πων. Της εποχ�ς που οι ηθικ�ς αξ�ες ε�ναι ε�δος προς εξαφ�νιση και ο �νθρωπος, σε μεγ�λο βαθμ�, �να �βουλο oν, που ακολουθε� πιστ� την εκ�στοτε μ�δα χωρ�ς να τον απασχολο�ν ιδια�τερα οι �ννοιες «ηθικ�» και «αν�θικο». Ας ξεκιν�σουμε απ� εμ�ς τους �διους. Απ� το π�σο καλ� πρ�τυπα ε�μαστε εμε�ς για τη ν�α γενι� και το π�σο ηθικο� ε�μαστε. Μετρι�ται, �μως, κ�τι τ�τοιο;
Ο Lawrence Kohlberg (1927 –1987), �ρισε 3 επ�πεδα και 5 στ�δια της ηθικ�ς αν�πτυξης του ατ�μου: Το πρ�το επ�πεδο ονομ�ζεται «προσυμβατικ�». Περιλαμβ�νει δ�ο στ�δια: το «εγωκεντρικ�» και το «ατομιστικ�». Στο πρ�το στ�διο, το �τομο συμπεριφ�ρεται β�ση του φ�βου της εξουσ�ας και της αποφυγ�ς της τιμωρ�ας. Δηλαδ�, διαλ�γει τις συμπεριφορ�ς που δε θα οδηγ�σουν σε τιμωρ�α. Στο δε�τερο στ�διο, �λα ορ�ζονται β�ση δοσοληψ�ας. Το �τομο διαλ�γει να κ�νει κ�τι, γιατ� θα π�ρει κ�ποιου ε�δους ανταμοιβ� απ� αυτ�. Στο πρ�το επ�πεδο, λοιπ�ν, αν�κουν φυσιολογικ� οι �νθρωποι απ� 0 �ως 9 ετ�ν.
Το δε�τερο επ�πεδο ονομ�ζεται «συμβατικ�» και περιλαμβ�νει το τρ�το στ�διο, της «συμμ�ρφωσης» και το τ�ταρτο, του «προσανατολισμο� στην τ�ρηση του ν�μου». Στο στ�διο της συμμ�ρφωσης, το �τομο συμπεριφ�ρεται �τσι �στε να ε�ναι αποδεκτ� απ� τη στεν� κοινωνικ� του ομ�δα, �χι �μως απ� το ευρ�τερο κοινωνικ� σ�νολο. Παρ�δειγμα, αν το �τομο αν�κει σε μια β�αιη ομ�δα, θα ε�ναι β�αιο �στε να �χει την αποδοχ� του κ�κλου του, χωρ�ς να το νοι�ζει αν δεν �χει την αποδοχ� �λης της υπ�λοιπης κοινων�ας. Ο φ�βος της απ�ρριψης πα�ζει μεγ�λο ρ�λο. Στο τ�ταρτο στ�διο, ο φ�βος πα�ει να ε�ναι το κυρ�ως κ�νητρο και τη θ�ση του πα�ρνει ο σεβασμ�ς σε ν�μους και καν�νες, γραπτο�ς και �γραφους. Το �τομο ε�ναι νομοταγ�ς γιατ� πιστε�ει �τι οι ν�μοι βοηθο�ν τους ανθρ�πους να ζουν πιο αρμονικ� � ακολουθε� τα διδ�γματα κ�ποιας θρησκε�ας. Στο δε�τερο επ�πεδο βρ�σκονται οι �νθρωποι απ� 9 �ως 20 ετ�ν και για το μεγαλ�τερο ποσοστ�, η ηθικ� αν�πτυξη σταματ� εδ�.
Υπ�ρχει �να ακ�μα επ�πεδο, το «μετασυμβατικ�». Περιλαμβ�νει το π�μπτο στ�διο, αυτ� της «ηθικ�ς του κοινωνικο� συμβολα�ου και των πανανθρ�πινων αρχ�ν». Εδ�, το �τομο �χει αναπτ�ξει μια αν�τερη αντ�ληψη της ηθικ�ς. Δεν υπακο�ει σε �να ν�μο, ανθρ�πινο � μεταφυσικ�, αν αυτ�ς καταλ�ει τα δικαι�ματα κ�ποιου. Κριτ�ριο της συμπεριφορ�ς δεν ε�ναι οι ν�μοι της πολιτε�ας ο�τε κ�ποιας θρησκε�ας, παρ� μ�νο η ανθρωπι� και η βαθ�τερη αντ�ληψη μιας κοινωνικ�ς αρμον�ας που δεν ε�ναι εξαναγκαστικ�, αλλ� αληθιν� γιατ� βασ�ζεται στον �νθρωπο ως την αν�τερη αξ�α.
Ο Lawrence Kohlberg, λοιπ�ν, �φτιαξε το «τεστ ηθικ�ς αν�πτυξης» για να μπορο�ν να καθορ�σουν οι ψυχολ�γοι, σε ποιο στ�διο ακριβ�ς βρ�σκεται κ�ποιος. Το τεστ αυτ� περιλαμβ�νει 9 ηθικ� διλλ�ματα. Πρ�κειται για μικρ�ς ιστορ�ες, στις οπο�ες ο �ρωας βρ�σκεται σε δ�σκολη θ�ση. Στο τ�λος της ιστορ�ας, ο ψυχολ�γος ρωτ�ει τι θα �πρεπε να κ�νει ο �ρωας και γιατ�. Η απ�ντηση δεν ε�ναι ποτ� ε�κολη, ο�τε υπ�ρχει σωστ� και λ�θος. Ο ψυχολ�γος, χρει�ζεται ειδικ� εκπα�δευση και εμπειρ�α για να μπορ�σει να επεξεργαστε� τις απαντ�σεις του ατ�μου β�σει ορισμ�νων κριτηρ�ων και να ορ�σει το στ�διο ηθικ�ς αν�πτυξης στο οπο�ο βρ�σκεται. Τα ηθικ� διλλ�ματα δυσκολε�ουν σταδιακ�, εν� η κ�ρια ερ�τηση ακολουθε�ται απ� δι�φορα υποερωτ�ματα.
Το πρ�το ηθικ� δ�λλημα, ε�ναι η δι�σημη πλ�ον ιστορ�α του Χανς: «Σε μια π�λη, κ�που στην Ευρ�πη, μια γυνα�κα π�θαινε απ� καρκ�νο. Υπ�ρχε �να φ�ρμακο που μπορο�σε να τη σ�σει, �να ε�δος ραδ�ου που ε�χε ανακαλ�ψει πρ�σφατα �νας φαρμακοποι�ς της π�λης. Ο φαρμακοποι�ς χρ�ωνε το φ�ρμακο 2.000 ευρ�, δ�κα φορ�ς ακριβ�τερα απ� �σο του κ�στιζε. Ο σ�ζυγος της �ρρωστης γυνα�κας, ο Χανς, π�γε σε �λους τους γνωστο�ς του να δανειστε� χρ�ματα, αλλ� δεν μπ�ρεσε να συγκεντρ�σει παρ� μ�νο τα μισ� απ� �σα κ�στιζε το φ�ρμακο. Ε�πε στο φαρμακοποι� �τι η γυνα�κα του π�θαινε και του ζ�τησε να του πουλ�σει το φ�ρμακο φθην�τερα � να του επιτρ�ψει να το πληρ�σει αργ�τερα. Αλλ� ο φαρμακοποι�ς αρν�θηκε. Ο Χανς, απελπισμ�νος, δι�ρρηξε το φαρμακε�ο για να κλ�ψει το φ�ρμακο για τη σ�ζυγ� του».
�πρεπε να κ�νει κ�τι τ�τοιο; �ταν σωστ�; Γιατ�;
