Β�α. Β�α κ�θε μορφ�ς. Κι ακ�μη πιο τρομακτικ� �ταν προ�ρχεται απ� και προς την τρυφερ� παιδικ� ηλικ�α. Παιδι� που μεγ�λωσαν νωρ�ς. Παιδι� που μεγ�λωσαν απ�τομα. Παιδι� που βι�στηκαν να γ�νουν οι μικρ�ς εικ�νες των μεγ�λων που προτιμο�ν να τρομοκρατο�ν, επειδ� κατ� β�θος οι �διοι ε�ναι τρομοκρατημ�νοι. Μια ενδιαφ�ρουσα συν�ντηση με τον κ. Ι�κωβο Μαρτ�δη, ψυχ�ατρο και αξι�λογο συγγραφ�α, που σ�γουρα θα δ�σει απαντ�σεις και θα γενν�σει ν�ους προβληματισμο�ς.
Σ�ντομο Βιογραφικ�
Ο Ι�κωβος Μαρτ�δης π�ρασε με υποτροφ�α στην Ιατρικ� Σχολ� του Αριστοτελε�ου Πανεπιστημ�ου της Θεσσαλον�κης και τελε�ωσε με �ριστα τις μεταπτυχιακ�ς του σπουδ�ς στην Κοινωνικ� Ψυχιατρικ�. Ε�ναι μ�λος επιστημονικ�ν εταιρει�ν που ασχολο�νται με την ψυχικ� υγε�α και ιδρυτικ� μ�λος της Ελληνικ�ς Εταιρε�ας για την Γνωστικ� και τη Συμπεριφορικ� ψυχοθεραπε�α. Εργ�ζεται ως ψυχ�ατρος, ψυχοθεραπευτ�ς και οικογενειακ�ς σ�μβουλος. Ε�ναι συγγραφ�ας του βιβλ�ου Η ΑΓΑΠΗ ΣΤΗΝ ΠΡΙΖΑ στο οπο�ο πραγματε�εται το ψυχολογικ� ταξ�δι των σχ�σεων στον �ρωτα, τον γ�μο και το διαζ�γιο και του βιβλ�ου ΤΑ ΜΥΣΤΙΚΑ ΤΩΝ ΑΛΛΩΝ, �που αναλ�ει τα �σα θα �ξιζε να γνωρ�ζει κανε�ς για τις σχ�σεις.
Μαρ�α Χατζηαποστ�λου: Π�ς θα ορ�ζατε γενικ�τερα το φαιν�μενο του ρατσισμο�;
Ι�κωβος Μαρτ�δης: Ρατσισμ�ς ε�ναι η πεπο�θηση �τι κ�ποιοι �νθρωποι ε�ναι κατ�τεροι � σε ακρα�ες περιπτ�σεις �τι δεν ε�ναι καν �νθρωποι, λ�γω του χρ�ματ�ς, της θρησκε�ας τους, λ�γω της φυλετικ�ς � εθνικ�ς τους καταγωγ�ς. Ε�ναι μια διαχρονικ� αντ�ληψη που απαντ�ται σε �λες τις κοινων�ες σε μικρ� � μεγ�λο βαθμ�. Ο ρατσισμ�ς εκδηλ�νεται με καχυποψ�α, περιφρ�νηση � και β�α απ�ναντι στους ανθρ�πους που �χουν διαφορετικ� φυσικ� και πολιτιστικ� χαρακτηριστικ� απ� τους ρατσιστ�ς. Δ�ο ακρα�α παραδε�γματα: Η συμπεριφορ� των ναζιστ�ν που εξολ�θρευσαν εκατομμ�ρια Εβρα�ους, μ�νο και μ�νο γιατ� �τυχε να γεννηθο�ν Εβρα�οι και η οργ�νωση Κου Κλουξ Κλαν (Ku Klux Klan, KKK) που �δρασε στις Ηνωμ�νες Πολιτε�ες της Αμερικ�ς και υποστ�ριζε το ιδεολ�γημα της υπεροχ�ς των λευκ�ν �ναντι των �λλων φυλ�ν. Η οργ�νωση χρησιμοπο�ησε συχν� την τρομοκρατ�α, τη β�α και πρ�ξεις εκφοβισμο�, για να καταπι�σουν τους Αφροαμερικανο�ς και �λλες φυλετικ�ς ομ�δες. Και �μως! «Κι �σους ο κ�σμος θεωρε� παρακατιανο�ς και περιφρονημ�νους, εκε�νους δι�λεξε ο Θε�ς, τα μηδενικ�, για να καταργ�σει �σους θαρρο�ν πως ε�ναι κ�τι». (Προς Κορινθ�ους Α� 1 στιχ. 28)
Μ.Χ.: Ποια η σχ�ση του ρατσισμο� με τη β�α και π�σο ευθ�νεται ο π�σης φ�σεως ρατσισμ�ς για την ενδοσχολικ� β�α;
Ι.Μ.: Ο ρατσισμ�ς �χει �μεση σχ�ση με τη β�α και μπορε� η �κφραση της β�ας να π�ρει �γριες και τραγικ�ς διαστ�σεις, τ�σον �σον αφορ� την �κτασ� της, �σο δε και ως προς τον τρ�πο �κφρασης της β�ας. Η ενδοσχολικ� β�α μπορε� να �χει κ�ποια ρατσιστικ� χροι�, αλλ� δεν ταυτ�ζεται με τον ρατσισμ�, δεδομ�νου �τι ασκε�ται τις περισσ�τερες φορ�ς σε ομ�θρησκους, σε ανθρ�πους του ιδ�ου χρ�ματος και της ιδ�ας φυλ�ς. Φυσικ� �νας που διακατ�χεται απ� ρατσιστικ�ς αντιλ�ψεις ε�ναι επιρρεπ�ς στο να εκδηλ�σει πολ� πιο ε�κολα παραβατικ� συμπεριφορ�, πρακτικ�ς εκφοβισμο�, παρεν�χλησης αλλ� και β�αιης συμπεριφορ�ς μ�σα στο σχολε�ο.
Μ.Χ.: Θα μπορο�σατε να μας αναφ�ρετε ειδικ�τερα κ�ποιες μορφ�ς σχολικο� εκφοβισμο�;
Ι.Μ.: Ο σχολικ�ς εκφοβισμ�ς χαρακτηρ�ζεται απ� μια σειρ� επιθετικ�ν πρ�ξεων απ� �να πιο ισχυρ� παιδ� � ομ�δα παιδι�ν (θ�της) προς �να πιο αδ�ναμο � ομ�δα μαθητ�ν (θ�μα). Σκοπ�ς αυτ�ν των πρ�ξεων ε�ναι να βλ�ψουν τον αποδ�κτη, να διαταρ�ξουν τις ισορροπ�ες και να δημιουργ�σουν αναστ�τωση (Olweus, 1978). Στην Ελλ�δα, σ�μφωνα με �ρευνες σε σχολε�α της επικρ�τειας, υπολογ�ζεται �τι το 10% του συν�λου των μαθητ�ν γ�νεται θ�μα επιθετικ�ς παρεν�χλησης απ� συνομ�λικους του � παιδι� διαφορετικ�ν ηλικι�ν, εν� το ποσοστ� των θυτ�ν αν�ρχεται στο 5% του μαθητικο� πληθυσμο� και σε αναλογ�α των εμπλεκομ�νων σε περιστατικ� β�ας αγοριï¿½ν – κοριτσι�ν 3 προς 1 (με τα αγ�ρια να υπερτερο�ν σε περιστατικ� σωματικ�ς β�ας και τα κορ�τσια σε περιστατικ� λεκτικ�ς). Μορφ�ς σχολικο� εκφοβισμο�: Συναισθηματικο� εκβιασμο�, ψυχολογικ� β�α (δι�δοση ψε�τικων ιστορι�ν), σπρωξ�ματα, κακ�γουστες φ�ρσες, γρονθοκοπ�ματα, απειλ�ς, απειλ�ς με αιχμηρ� αντικε�μενα, γελοιοπο�ηση συνεσταλμ�νων παιδι�ν, εσωστρεφ�ν χαρακτ�ρων, παιδι�ν χαμηλ�ν τ�νων, cyberbullying ε�ναι κ�ποια απ� τα περιστατικ� που μπορε� να εκδηλωθο�ν σε κ�ποιο σχολικ� περιβ�λλον και προκαλο�ν ανησυχ�α και φ�βο σε παιδι�, καθηγητ�ς και γονε�ς.
Μ.Χ.: Στην πορε�α της καρι�ρας σας, σας �χει τ�χει αν�λογο περιστατικ� ενδοσχολικ�ς β�ας και ε�ν ναι, π�ς το αντιμετωπ�σατε ως ψυχ�ατρος;
Ι.Μ.: �χουν �λθει κατ� καιρο�ς παιδι� που υπ�ρξαν «θ�ματα» ενδοσχολικ�ς β�ας. Π�ρα απ� την ψυχολογικ� υποστ�ριξη προς το �διο το παιδ�, τις οδηγ�ες π�ς να αντιδρ� το παιδ� σε αν�λογες πιθαν�ς συμπεριφορ�ς στο μ�λλον προκειμ�νου να προφυλ�ξει αλλ� και να υπερασπ�σει αποτελεσματικ� τον εαυτ� του, υπ�ρξε συνεργασ�α με τους γονε�ς του παιδιο� αλλ� και τους γονε�ς των «θυτ�ν», συνεργασ�α με τους καθηγητ�ς του σχολε�ου, προκειμ�νου να υπ�ρξει κατ� το δυνατ�ν μια συντονισμ�νη και πολ�πλευρη συστηματικ� αντιμετ�πιση. Βεβα�ως τα πρ�γματα δεν ε�ναι απλ�, ε�ναι και δ�σκολα και πολυσ�νθετα. �ταν �μως υπ�ρχει δι�θεση και δ�σμευση να βρεθε� λ�ση, π�ντα θα υπ�ρξει �να καλ� αποτ�λεσμα.
Μ.Χ.: Το πλο�σιο και αξι�λογο συγγραφικ� σας �ργο κατ� π�σο �χει βοηθ�σει προς αυτ� την κατε�θυνση της ενημ�ρωσης του αναγνωστικο� κοινο� �σον αφορ� την αντιμετ�πιση της β�ας;
Ι.Μ.: Η β�α σχεδ�ν π�ντα ξεκιν�ει μ�σα απ� την οικογ�νεια. Μη ξεχν�με �λλωστε �τι η οικογ�νεια ε�ναι το βασικ� κ�τταρο της κοινων�ας. Βεβα�ως, πολλ�ς φορ�ς και οι μεγ�λες κοινωνικ�ς αδικ�ες, οι εξαθλ�ωση των ανθρ�πων μ�σα απ� τραγικ�ς ανισ�τητες, η παρατεταμ�νη ανεργ�α δημιουργο�ν συνθ�κες για να αναπτυχθο�ν β�αιες συμπεριφορ�ς. Στα βιβλ�α μου δεν κ�νω ιδια�τερη αναφορ� στη β�α, αλλ� καθ�ς πραγματε�ομαι το θ�μα των σχ�σεων μ�σα και �ξω απ� την οικογ�νεια, καθ�ς πραγματε�ομαι για το πως οι ανθρ�πινες σχ�σεις θα αποκτ�σουν χρ�μα και �ρωμα ζω�ς. Αυτ� απ� μ�νο του συμβ�λλει προς την κατε�θυνση της μη β�ας. Η ποι�τητα της ζω�ς μας, εξαρτ�ται απ� την ποι�τητα των σχ�σε�ν μας. Και νομ�ζω τα βιβλ�α μου βοηθο�ν προς την κατε�θυνση να αναδε�ξει ο �νθρωπος τις φωτειν�τερες πλευρ�ς του και να βελτι�σει �λες τις σχ�σεις του.
Μ.Χ.: «ï¿½ταν �ρθαν να π�ρουν τους τσιγγ�νους δεν αντ�δρασα. Δεν �μουν τσιγγ�νος. �ταν �ρθαν να π�ρουν τους κομμουνιστ�ς δεν αντ�δρασα. Δεν �μουν κομμουνιστ�ς. �ταν �ρθαν να π�ρουν τους Εβρα�ους δεν αντ�δρασα. Δεν �μουν Εβρα�ος. �ταν �ρθαν να π�ρουν εμ�να, δεν ε�χε απομε�νει κανε�ς για να αντιδρ�σει…», σ�μφωνα με το γνωστ� το πο�ημα «ï¿½ταν �ρθαν να π�ρουν…» του Martin Niemöller. Ορισμ�νοι �νθρωποι αισθ�νονται �τρωτοι και θεωρο�ν πως η β�α που υφ�στανται κ�ποιοι συν�νθρωπο� μας δεν τους αφορ�. Θα μπορο�σαμε �λοι να υπ�ρξουμε εν δυν�μει θ�ματα ενδοσχολικ�ς και μη β�ας;
Ι.Μ.: Ο κ�σμος δεν κινδυνε�ει απ� τους λ�γους κακο�ς, αλλ� απ� την αδιαφορ�α των πολλ�ν. Η αδρ�νεια και η αδιαφορ�α ε�ναι βασικο� συντελεστ�ς που επιτε�νουν το πρ�βλημα. Για �τι κ�νουμε, αλλ� και για �τι παραλε�πουμε να κ�νουμε, αργ� � γρ�γορα θα το βρο�με μπροστ� μας ε�τε �μεσα, ε�τε �μμεσα. Ε�μαστε πλ�ον �να παγκ�σμιο χωρι� και οτιδ�ποτε γ�νεται σε οποιαδ�ποτε γωνι� του πλαν�τη μας αφορ�, γιατ� δεν υπ�ρχουν στεγαν� και οι διεργασ�ες �χουν χαρακτ�ρα ντ�μινο. Μαθητ�ς και εκπαιδευτικο� «μπα�νουν» μερικ�ς φορ�ς στη θ�ση του θ�ματος, δι�τι πολλ�ς φορ�ς η �σκηση β�ας ξυπν�ει την αντ�δραση και την εκδικητικ� συμπεριφορ� προκειμ�νου το θ�μα να προφυλαχτε� και να σταματ�σει το βασανιστ�ριο που υπ�κειται, με αποτ�λεσμα η β�α να προκαλε� τη β�α, να διαχ�εται προς �λες τις κατευθ�νσεις και αυτ�ς ο φα�λος κ�κλος να εντε�νει το πρ�βλημα εις β�ρος κυρ�ως των παιδι�ν. Το �διο συμβα�νει και στην κοινων�α.
Μ.Χ.: Ο θ�της �σως κ�ποτε να υπ�ρξε θ�μα. Ποιο ε�ναι το ψυχολογικ� προφ�λ του;
Ι.Μ.: Οι θ�τες ε�ναι κυρ�ως μη δημοφιλ� παιδι� με χαμηλ� σχολικ� απ�δοση και με συχν�ς απουσ�ες. Χαρακτηρ�ζονται απ� αντικοινωνικ� και παραβατικ� συμπεριφορ� τ�σο στο σχολικ� περιβ�λλον �σο και στην κοινωνικ� ζω�. Σκοπ�ς τους ε�ναι να αναστατ�σουν και να προκαλ�σουν π�νο, γιατ� �τσι θα τραβ�ξουν την προσοχ� συνομηλ�κων και ενηλ�κων και ως αποτ�λεσμα θα νι�σουν σημαντικο�. Θα π�ρουν δηλαδ� με �να δυσλειτουργικ� και συχν� αυτοκαταστροφικ� και ετεροκαταστροφικ� τρ�πο αυτ� που τους λε�πει. Την αναγν�ριση! Τις περισσ�τερες φορ�ς προ�ρχονται απ� προβληματικ�ς οικογ�νειες, απ� �που �χι απλ�ς δεν π�ραν αγ�πη και αναγν�ριση, αλλ� υπ�ρξαν θ�ματα των γονι�ν τους. Δηλαδ� υπ�ρχε συστηματικ� σωματικ� τιμωρ�α και σωματικ� κακοπο�ηση, ψυχολογικ� στ�ρηση της ζεστασι�ς και της αποδοχ�ς, συναισθηματικ� κακοπο�ηση και μερικ�ς φορ�ς και σεξουαλικ� κακοπο�ηση.
Μ.Χ.: Ποιους τρ�πους αντιμετ�πισης της ενδοσχολικ�ς β�ας θα προτε�νατε σε γονε�ς και εκπαιδευτικο�ς;
Ι.Μ.: Α) �μεση αντιμετ�πιση των περιστατικ�ν εκφοβισμο� και β�αιων συγκρο�σεων στη σχολικ� κοιν�τητα με τη συνεργασ�α των σχολικ�ν συμβο�λων και ειδικ�ν επιστημ�νων. Δεν αφ�νουμε το πρ�βλημα να χρον�σει και να διογκωθε�. Β) Υλοπο�ηση προγραμμ�των Αγωγ�ς Υγε�ας στα σχολε�α, σε συνεργασ�α με ειδικο�ς επιστημονικο�ς φορε�ς π�νω σε θ�ματα �πως πρ�ληψη β�ας, διαχε�ριση συγκρο�σεων, ρατσισμο�, χειρισμο� διαπροσωπικ�ν σχ�σεων και προβλημ�των, σεξουαλικ�ς παρεν�χλησης, β�ας μ�σα απ� το διαδ�κτυο, ενδοοικογενειακ� β�ας. Γ) Ενημ�ρωση και ευαισθητοπο�ηση της οικογ�νειας και της κοινων�ας. �μπρακτη στ�ριξη της οικογ�νειας. Δ) Βελτ�ωση και ενδυν�μωση των διαπροσωπικ�ν σχ�σεων μεταξ� δασκ�λων και μαθητ�ν, αλλ� και μεταξ� των μαθητ�ν. Αυτ� προ�ποθ�τει την αγ�πη των δασκ�λων προς τους μαθητ�ς και το μερ�κι για την δουλει� τους.
M.X.: Θα υποστηρ�ζατε πως η παιδε�α αποτελε� αποτελεσματικ� τρ�πο αντιμετ�πισης της ενδοσχολικ�ς β�ας;
I.M.: Φυσικ�, αλλ� η ουσιαστικ� παιδε�α που απευθ�νεται στο πρ�σωπο, που καλλιεργε� την γν�ση και την σοφ�α και �χι η παιδε�α που απευθ�νεται απρ�σωπα στους μαθητ�ς με �ναν καταιγισμ� πληροφορι�ν, που δυστυχ�ς σε μεγ�λο βαθμ� ισχ�ει στο σημεριν� εκπαιδευτικ� σ�στημα. Ας αναρωτηθο�με �λοι, γιατ� οι μαθητ�ς δεν χα�ρονται που π�νε σχολε�ο; Δεν θα �ξιζε να χα�ρονται;
